Derby trong bóng đá là gì? Vì sao các trận đấu giữa hai đội cùng thành phố luôn căng thẳng?

Derby trong bóng đá là trận đấu giữa hai câu lạc bộ nằm cùng một thành phố hoặc cùng một vùng. Cặp khác thành phố thì không tính. Những trận này căng thẳng hơn phần còn lại vì hai bên chia nhau đúng một khu vực cổ động viên. Kết quả thì bị nhắc lại suốt mùa giải.

• Manchester United và Manchester City chia nhau thành phố Manchester.

• Glasgow có Rangers và Celtic.

• Ở Liverpool là Liverpool và Everton.

• Shanghai Shenhua và Shanghai Port chia nhau Thượng Hải.

• Milan là nhà của AC Milan và Inter Milan.

• Roma có cặp Roma và Lazio.

Trong các trận derby Manchester, Man Utd thắng 5-0 năm 1994 và Man City thắng 6-1 ngay tại Old Trafford năm 2011.^[1]

Nhóm trận giữa hai đội cùng thành phố hoặc cùng tỉnh kéo thêm khán giả: số người vào sân cao hơn 13% so với phần còn lại của giải.^[7]

Địa giới quyết định một trận derby

Hai câu lạc bộ nằm chung một thành phố

Lượt đi và lượt về của cùng một cặp derby thường khác hẳn nhau. Muốn gọi một trận là derby, trước hết phải xét chỗ đóng của hai câu lạc bộ. Hai đội phải nằm chung một thành phố. Manchester United và Manchester City nằm chung thành phố Manchester. Cả hai đều thuộc nhóm derby. Rangers và Celtic cùng đóng ở Glasgow. Cách xếp này bỏ qua phong độ hai đội trong mùa.

Cùng tỉnh cũng được xếp vào nhóm derby

Nghiên cứu không dừng ở các cặp cùng thành phố. Mô hình dữ liệu tính cả những trận giữa hai đội thuộc cùng một tỉnh. Mẫu gồm bốn mùa La Liga, và cách gộp này vẫn tách được nhóm derby khỏi phần còn lại của giải.^[7]

Matches between teams located in the same city or province are likely to raise fan interest, regardless of team standings or outcome probabilities.^[7]

Nguyên văn: những trận giữa hai đội nằm trong cùng một thành phố hoặc cùng một tỉnh thường làm tăng mức quan tâm của cổ động viên, bất kể vị trí trên bảng xếp hạng hay xác suất thắng thua.

Các cặp derby đang thi đấu hôm nay

Những cặp derby ở châu Âu

Giờ derby châu Âu thường là đêm muộn ở Việt Nam. Manchester United và Manchester City chạm nhau đều đặn ở Premier League, và đây là cặp được xem nhiều nhất trong mục bóng đá. Rangers và Celtic chia nhau Glasgow. Liverpool và Everton cùng đóng ở Liverpool.

Cặp đấu lớn nhất nằm ngoài định nghĩa derby

Real Madrid và FC Barcelona nằm ở hai thành phố khác nhau. Cặp này không phải derby. La Liga gọi cặp này là El Clásico.^[3] Trận này huy động 300 nhân sự, 9 xe lưu động và 27 camera, phát tới hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ.^[3] Con số La Liga công bố năm 2023 là hơn 650 triệu người.^[6] Đây là mức tiếp cận tiềm năng, không phải số người xem cùng lúc. Mạng xã hội ghi nhận hơn 200 triệu người theo dõi, và hơn 35 quốc gia tổ chức sự kiện xem chung. Mô hình về khán giả La Liga lại gộp cặp này chung nhóm với các trận cùng thành phố.^[7] Các cặp đội tuyển quốc gia cũng nằm ngoài nhóm này. Những trận như Hà Lan vs Đức hay Na Uy vs Đan Mạch đông người xem. Hai đội trong các trận đó không chung một thành phố. Cách gọi này hay gây nhầm. Nhiều người vẫn xếp El Clásico vào nhóm derby.

Mối đe dọa nằm ở phía cổ động viên đối phương

Sân nhà được xem như lãnh thổ riêng

Công trình về lợi thế sân nhà coi sân là lãnh thổ của cổ động viên địa phương. Cổ động viên đối phương thành mối đe dọa.^[8] Trong trận derby, phản ứng quen thuộc là tạo ra bầu không khí thù địch để giữ lãnh thổ.^[8]

Territoriality is connected to the perception of visiting fans and players as a threat, which leads to the creation of an atmosphere of hostility in defence of home territory.^[8]

Tạm dịch: trong một trận derby, tính lãnh thổ gắn với việc cổ động viên và cầu thủ đội khách bị nhìn như mối đe dọa, từ đó sinh ra bầu không khí thù địch để bảo vệ phần sân nhà.

Lợi thế sân nhà giảm khi hai đội cùng thành phố

Ranh giới giữa chủ nhà và khách mờ đi khi hai đội cùng một thành phố. Các trận derby địa giới nằm trong nhóm có mức lợi thế sân nhà thấp hơn. Các đội đóng ở thủ đô cũng vậy.^[8] Cổ động viên hai bên ở gần nhau. Cả hai đều coi thành phố là nhà. Điều này không làm trận đấu bớt căng. Căng thẳng chuyển từ khoảng cách sang quyền sở hữu thành phố.

Khán giả đóng góp phần lớn vào lợi thế đó

Nhóm tác giả so sánh bốn giải hàng đầu châu Âu qua hai giai đoạn, từ mùa 2015/2016 đến 2019/2020.^[9] Phép so sánh phủ toàn bộ các trận trong mùa, gồm cả các trận derby. Ở Tây Ban Nha, mức lợi thế sân nhà tụt rõ khi khán đài trống. Ở Anh, tỉ lệ thắng sân nhà khi vắng khán giả là 46,7%, gần như không đổi.

Đổi sân làm mất cảm giác nhà

Manchester City chuyển từ sân Maine Road sang Etihad năm 2003. Bài trên tạp chí Emotion, Space and Society ghi lại phản ứng của cổ động viên lâu năm. Nhiều người mất phương hướng và hụt hẫng. Câu lạc bộ phải dựng lại cảm giác nhà, chủ yếu dựa vào ký ức về sân cũ.^[10] Cảm giác nhà không nằm gọn trong một sân. Nó trải ra các khu vực quanh sân, nơi cổ động viên đi qua trước mỗi trận derby.^[10]

Ranh giới bản địa và nhập cư trong một thành phố

Tiền tố căn cước và tiếng địa phương

Ở Thượng Hải, ranh giới giữa hai nhóm cổ động viên trong cùng một thành phố không nằm ở tỉ số. Nghiên cứu dựa trên 30 cuộc phỏng vấn. Nhóm Shenhua khẳng định mình là dân bản địa bằng tiền tố 310 trên số căn cước và tiếng Thượng Hải.^[13] Nhóm Port phần lớn là người nhập cư có điều kiện kinh tế, và dựng bản sắc riêng bằng biểu tượng toàn cầu.^[13]

Cộng đồng Tin Lành và Công giáo ở Glasgow

Thành phố Glasgow có một dạng ranh giới khác, dựa trên tôn giáo và gốc nhập cư. Rangers gắn với cộng đồng Tin Lành. Celtic do các linh mục Công giáo lập ra để gây quỹ cứu trợ cho người Ireland mới nhập cư.^[14] Năm 1989, thành phố phản ứng dữ dội khi một cầu thủ Công giáo chuyển từ Celtic sang Rangers.^[14]

Cổ động viên đứng ngoài hai phe

Không phải cổ động viên nào trong thành phố cũng chọn một trong hai đội. Nghiên cứu ở Thượng Hải ghi nhận một nhóm thứ ba tự gọi là Purple Skins. Nhóm này đặt thành phố lên trước câu lạc bộ. Nhóm này gắn với thành phố trước, rồi mới tới câu lạc bộ. Chính quyền thành phố di dời sân. Việc đó đổi cả chỗ đứng của từng nhóm cổ động viên trên bản đồ thành phố.^[13]

Cảm xúc leo thang theo từng pha bóng

Sau trận thua đối thủ chính, mức hung hăng tăng

Thí nghiệm cho cổ động viên xem lại trận thua. Nhóm tham gia gồm 74 cổ động viên nam của AFC Ajax, tuổi 18 đến 35, tuổi trung bình 20,84.^[11] Mức hung hăng được đo bằng lượng tương ớt mà người tham gia rót cho cổ động viên đối thủ. Sau khi xem, mức tức giận và hung hăng đều tăng. Cổ động viên đội đối thủ phát biểu trên truyền thông cũng không làm mức này giảm.^[11]

Nhóm cổ động cực đoan chiếm tỉ lệ cao hơn

Khảo sát ở Indonesia và Australia cho thấy hành vi chống đối xã hội tập trung ở nhóm cực đoan. Ở nhóm cổ động viên nói chung, tỉ lệ này là 9% và 6%. Ở nhóm ultras, con số tăng lên 37% và 20%. Yếu tố dự báo mạnh nhất là mức hòa nhập bản sắc với đội bóng.^[12]

Căng thẳng ở trận derby thường được nhìn qua số vé và số thẻ. Cả hai nước dùng chung một thang đo.^[12]

Identity fusion predicted antisocial behavior, especially when combined with fan group membership.^[12]

Bản dịch: mức hòa nhập bản sắc dự báo hành vi chống đối xã hội, đặc biệt khi đi kèm với việc thuộc một nhóm cổ động viên.

Trọng tài thành tâm điểm của căng thẳng

Trong trận derby, kết quả phụ thuộc cách giải thích thất bại. Mức hung hăng tăng khi trọng tài bị coi là nguyên nhân. Mức này giảm khi chính đội mình bị coi là nguyên nhân.^[11]

Aggression was higher when the referee was blamed and aggression was lower when the performance of the participants' favorite team was blamed for the match result.^[11]

Nghĩa tiếng Việt: trong một trận derby, mức hung hăng cao hơn khi trọng tài bị quy lỗi, và thấp hơn khi chính màn trình diễn của đội bóng mình bị coi là nguyên nhân của kết quả.

Trong một trận derby, trọng tài có công cụ để xử lý các pha leo thang. Luật 12 của IFAB nêu các nhóm lỗi bị truất quyền thi đấu.^[4] Nhóm này gồm lỗi nghiêm trọng và hành vi bạo lực. Trọng tài có quyền dừng hoặc hủy trận đấu.^[5] Lý do nằm ở can thiệp từ bên ngoài, ví dụ vật thể từ khán đài bay vào sân.

Tỉ số vỡ ra ở derby Manchester

Bảng tỉ số cũng ghi lại mức độ căng thẳng của trận derby. Premier League ghi lại những lần hai đội ngược dòng trong hiệp hai.^[2] Các bản tin về cầu thủ hai đội nằm chung khu vực, ví dụ danh sách cầu thủ Argentina ghi bàn cho Manchester City.

Trận derby tháng 12 năm 2024 tại Etihad là ví dụ mới nhất. Man City dẫn 1-0. Man Utd gỡ hòa rồi ấn định thắng lợi ở phút bù giờ.^[2]

Sức hút kéo theo khán giả và bản quyền

Số khán giả tại sân tăng thêm

Mô hình trên 1.469 trận La Liga tách riêng nhóm trận cùng thành phố và cùng tỉnh.^[7] Con số chênh lệch đã loại ảnh hưởng của phong độ và thứ hạng. Mức tăng không phụ thuộc thứ hạng.

Bản quyền truyền hình cũng tăng theo

Sự xuất hiện của Barcelona làm lượng người xem tăng 29%. Real Madrid còn cao hơn, ở mức 54%.^[7] Phần bình luận tiếng Việt nằm ở khu vực bình luận viên, còn lịch phát thì theo dõi ở trang tin thể thao. Cùng một trận derby, mỗi người nhấn một chi tiết.

Văn bản gốc của ban tổ chức và luật thi đấu

• Premier League — Man Utd v Man City: All you need to know about Manchester derby — www.premierleague.com

• Premier League — Memorable moments from the Manchester derby — www.premierleague.com

• LALIGA — The Clásico will be watched live in over 100 countries — www.laliga.com

• IFAB — Luật 12, lỗi và hành vi sai trái — www.theifab.com

• IFAB — Luật 5, quyền hạn của trọng tài — www.theifab.com

• LALIGA — ELCLASICO new visual identity — www.laliga.com

Dữ liệu đo độc lập

• Lancaster University — A tale of two audiences: spectators, television viewers and outcome uncertainty in Spanish football — www.lancaster.ac.uk

• Sánchez và García-de-Alcaraz — Crowd Effects, Territoriality and Home Advantage — doi.org

• Jaguszewski — Is crowd support a significant factor in home advantage — tss.awf.poznan.pl

• Edensor, Millington và Steadman — Making the football stadium homely — doi.org

• van der Meij và cộng sự — Football Fan Aggression — doi.org

• Newson và cộng sự — Anti-social behavior and soccer identities — pmc.ncbi.nlm.nih.gov

• Qi, Giulianotti và Wiltshire — Football fandom, derby rivalry and civic identity in Shanghai — doi.org

• Eyre — Football and Religious Experience: Sociological Reflections — repository.uwtsd.ac.uk

Nhóm văn bản gốc dùng để đối chiếu trực tiếp tỉ số, mốc thời gian và quy định của ban tổ chức. Nhóm dữ liệu đo độc lập chỉ dùng để so sánh quy mô và mức ảnh hưởng. Nó không thay thế văn bản của ban tổ chức.

Derby là loại trận khó đoán nhất trong lịch mỗi mùa, nên xem trực tiếp vẫn hơn xem lại. Klive phát trực tiếp bóng đá kèm tỷ số cập nhật và bình luận tiếng Việt, mỗi trận có phòng phát riêng. Danh sách trận đang phát nằm ở trang phát trực tiếp. Cài ứng dụng để nhận nhắc trước giờ bóng lăn của các lượt derby bạn đã đặt lịch.Tải ứng dụng Klive